بسمه تعالي

« حزب معبد من است » شهيد دكتر بهشتي

نكاتي درباره حزب و كاركردهاي آن

تعريف حزب

حزب (Party) گروهي از شهروندان نسبتاً سازمان­يافته­ است كه براي محقق ساختن هدف يا اجراي برنامه خاصي، سعي در كسب قدرت دارند.

چگونگي ظهور احزاب

پيدايش احزاب در سايه عواملي چون نهادينه شدن قانون اساسي، استقرار پارلمان­ها و پديده تفكيك قوا بوده است. وجود احزاب با نهادينه شدن دموكراسي در جوامع رابطه مستقيم دارد، هرچند امروزه نظام­هاي غير دموكراتيك نيز با هدف تربيت كادر مديريتي خود، دست به تشكيل احزاب مي­زنند.

عناصر و اجزاي تشكيل دهنده احزاب

_ سازمان مركزي، كه به انحاي مختلف در احزاب وجود دارد و رهبري حزب نيز به عهده آن است ( البته در احزاب داراي ساختار دموكراتيك، اين بخش از حزب با آراي بدنه حزب شكل مي­گيرد)؛

_ اعضا؛

_ اساسنامه، كه مجموعه قواعد و مقررات حكم­فرما بر تشكيلات حزب است؛

_ مرامنامه، كه آرمان­ها و هدف­هايي را بازگو مي­كند كه حزب براي رسيدن به آن تشكيل شده است؛

_ مانيفست، كه شامل عقايد، نظرها، برنامه­ها و پيشنهادهاي حزب در ادارهحكومت مي­باشد.

احزاب در شرايط زير مستعد شكل­گيري هستند:

1_ رشد جامعه مدني؛

2_ آمادگي شهروندان براي مشاركت در فعاليت­هاي سياسي؛

3_ وجود شكاف­هاي اجتماعي فعال.

كارويژه­هاي احزاب

1_ پذيرش و به رسميت شناختن تضادهاي موجود در جامعه و سمت و سود دادن به آن؛

2_ نمايندگي منافع طبقات اجتماعي؛

3_ تسهيل شناخت داوطلبان ورود به قدرت ( به عنوان مثال، اگر در انتخابات پارلمان، شهروندان از كانديدايي شناخت نداشته باشند، با شناخت حزب معرفي­كننده وي مي­توانند در مورد رأي دادن به او تصميم­گيري كنند )؛

4_ تربيت نيرو براي مديريت كلان؛

5_ بسيج شهروندان براي حضور در انتخابات يا صحنه­هاي ديگر؛

6_ ايفاي نقش به عنوان حد واسط جامعه و دولت؛

7_ تقويت و تثبيت روحيه خودباوري اجتماعي و جامعه­پذيري سياسي؛

8_ پيش­گيري از تنش­ها و شورش­هاي كور اجتماعي و سياسي از طريق انتقال به موقع مطالبات اجتماعي به هيئت حاكمه؛

9_ اطلاع­رساني و آگاهي­بخشي به شهروندان درباره ضعف­ها يا نقاط قوت هيئت حاكمه؛

10_ آموزش عملي سياست و سياست ورزي ( آموزش از طريق رسانه ممكن است فقط به ارتقاي دانش شهروندان كمك كند و آموزش­هاي دانشگاهي در حد يك آموزش آكادميك باقي بماند، در حالي كه آموزش­هاي حزبي تا حد زيادي توأم با عمل بوده، فنون و مهارت­هاي سياست­ورزي را در اختيار اعضا مي­گذارد).

انواع حزب 

الف) احزاب نخبه­گرا: اين دسته از احزاب چندان اتكايي به عضو گيري گسترده ندارند و آنچه در اين نوع اجزاب تأثير گذار است، فراكسيون پارلماني آنهاست.

ب) احزاب توده­اي: عضويت در اين احزاب به سهولت صورت مي­گيرد و متكي به اعضاي فراوان هستند؛

البته مي­توان احزاب را بر اساس ايدئولوژيك بودن يا غير ايدئولوژيك بودن تقسيم كرد كه در اين حالت، احزاب ايدئولوژيك از سازمان مركزي منسجم و كادر بسته برخوردارند، در حالي كه احزاب غير ايدئولوژيك اتكاي چنداني به عضوگيري رسمي ندارند و باز عمل مي­كنند.

انواع نظام­هاي حزبي 

تعداد احزاب در كشورها به عوامل مختلفي بستگي دارد كه عبارت­اند از: 1_ نظام انتخاباتي؛ 2_ فرهنگ سياسي؛ 3_ تعداد و نحوه عمل شكاف­هاي اجتماعي.

بر اين اساس نظام­هاي حزبي موجود عبارت­اند از:

1­_ نظام دو حزبي: در اين جوامع ممكن است احزاب ديگري نيز وجود داشته باشند ( مثلاً حزب ليبرال دموكرات در انگليس) اما همواره قدرت ميان دو حزب اصلي جابه­جا مي­شود. علت اين امر يا اين است كه در اين نوع جوامع، تنها يك شكاف فعال اجتماعي وجود دارد يا اينكه دو حزب از طريق فراكسيون­ها و طيف­هاي داخلي خود،‌ تمام گرايش­هاي مطرح اجتماع را دربرگرفته­اند.

2_ نظام چندحزبي: در كشورهاي اروپاي غربي شاهد چنين نظام­هايي هستيم. در اين كشورها دولت­ها به وسيله ائتلافي از احزاب گوناگون تشكيل مي­شوند.

3_ نظام تك­حزبي: اين نوع نظام نخستين­بار به دست لنين در شوروي پايه­گذاري شد. بعدها در آلمان (حزب نازي)، ايتاليا (حزب فاشيست) و اسپانيا نيز شاهد چنين نظامي بوده­ايم.

منابع مالي احزاب

1_ منابع درون­حزبي: الف) حق عضويت؛ ب) پرداخت ويژه به وسيله اشخاصي كه به واسطه عضويت در حزب به مقام­هاي مهمي رسيده­اند؛ ج) انجام خدمات اقتصادي يا فرهنگي از سوي حزب و استفاده از سود حاصل از آن.

2_ منابع برون­حزبي: الف) كمك­ها و يارانه­هاي دولتي؛ ب) كمك افراد يا صنوف هوادار.

مشروعيت احزاب در نظام اسلامي

پديده حزب برآمده از دنياي جديد و عصر مدرن است و نمي­توان با تفحص در سنت اسلامي و متون ديني گفتار يا توصيه­اي يافت كه دقيقاً ناظر به اين پديده باشد. با اين حال اگر ويژگي اصلي حزب را "تلاش جمعي در راه هدفي مشخص" بدانيم، مي­توان در رفتار پيشوايان ديني يا آيات قرآن نمونه­هايي را سراغ كرد. به عنوان مثال، پيوستن پيامبر اكرم در دوران جواني به پيمان "حلف الفضول" كه تشكل گروهي از جوانان براي كمك به ستمديدگان و نيازمندان بود يا آيات و رواياتي كه بر امر به معروف و نهي از منكر يا كسب آگاهي و بصيرت، به صورت جمعي و گروهي، تأكيد دارند ( براي نمونه: آل عمران، 104 و توبه، 122) نشانه­هايي از مشروعيت ديني تحزب مي­باشد.

امروزه تعدادي از فقها و مراجع تقليد نيز بر ضرورت تحزب در نظام اسلامي وقوف يافته، فتاوايي صادر كرده­اند. از جمله حضرت آيت­الله العظمي منتظري در پاسخ به استفتايي درباره حكم شرعي تشكيل احزاب مستقل از دولت و عضويت در آنها نوشته­اند: « امر به معروف و نهي از منكر علاوه بر وجوب فردي و مقطعي در موارد جزئيه، نسبت به ساختار ديني و اخلاقي جامعه نيز واجب مؤكد است؛ و اين امر ميسر نيست مگر با تشكل و تحزب افراد مؤمن و آگاه و صالح و همبستگي آنان و تهيه مقدمات و وسايل لازمه، هماهنگ با شرايط زمان و مكان؛ و به حكم عقل، تحصيل مقدمه واجب واجب است؛ خواه مسئولين بالاي حكومت صالح باشند يا ناصالح. اگر صالح باشند، احزاب متدين و قوي و علاقه­مند نيروي فعال و مردمي آنها خواهند بود، و اگر غير صالح باشند احزاب در مقابل انحرافات و تعديات آنان مي­ايستند؛ و حتي اگر در رأس حكومت مانند پيامبر خدا (ص) يا اميرالمؤمنين (ع) باشد، باز همه جامعه و مسئولين صالح نمي­باشند و طبعاً نياز به نيروي متشكل متدين فعال وجود دارد ... و اگر افراد خوب و صالح متشكل نشوند طبعاً صحنه اجتماع براي تسلط نيروهاي ناصالح و فاسد خالي مي­شود و جامعه به فساد كشيده مي­شود»( رساله استفتائات، جلد دوم، صص 264_269)

گذشته از اين، تأكيد نظري و تلاش عملي عالمان مبارزي چون نواب صفوي، شهيد بهشتي، امام موسي صدر، و دبير كلي چند ساله آيت­الله خامنه­اي بر حزب جمهوري اسلامي را مي­توان دلايل روشني دانست بر مشروعيت و حتي وجوب احزاب در نظام اسلامي و بي­پايگي سخنان و مواضعي كه حزب­گرايي را عامل تفرقه يا دستاورد نامشروع غرب معرفي مي­كنند.

منابع براي مطالعه بيشتر

1_ حزب سياسي و عملكرد آن در جوامع امروز، احمد نقيب­زاده، نشر دادگستر؛

2_ احزاب سياسي و نظام­هاي حزبي، حسينعلي نوذري، نشر گستره.

گردآوري: گروه سياسي شاخه دانشجويان جبهه مشاركت فارس